Magnús H Gíslason Heima er best júlí – ágúst 20017.-8. tbl. 51 árgangur
Greinin er birt með leyfi höfundar

Ekki man ég nú lengur nákvæmlega hvenær ég heyrði fyrst getið um Ríkarð Jónsson myndlistarmeistara. En ég var þá enn barn að aldri. Ég var að fletta tímariti, mig minnir að það hafi verið Iðunn hans Árna Hallgrímssonar, eða kannski Eimreiðin, ekki til þess að lesa heldur til að skoða myndir, sem í ritinu voru. Og viti menn. Þarna voru þá myndir af nokkrum verkum Ríkarðs Jónssonar. Það voru myndir af fólki, dýrum, bæjum, amboðum og öðrum húshlutum. Og allt var þetta svo lifandi og eðlilegt, að mér fannst það vera veruleikinn sjálfur en ekki bara myndir af honum.
Ég var lengi að skoða þessar myndir. Auðvitað bar ég ekkert skynbragð á  þá list sem ég hafði þarna fyrir augunum, en hreifst af henni. Og sá sem hrífur barnshugann, með hvaða hætti sem það gerist og hvaða atvik til þess liggja , er listamaður.
Ekki hvarflaði það að mér á þessari stundu að ég ætti eftir að kynnast höfundi þessara verka. Svo fór þó, og kom mér þá ósjaldan í hug að ef til vill væri listamaðurinn sjálfur mesta listaverkið.
Ég eignaðist marga góða félaga í Héraðsskólanum á Laugarvatni á sínum tíma. Meðal þeirra voru nokkrir Reykvíkingar. Þá sjaldan það bar við að ég kom til Reykjavíkur næstu árin eftir Laugarvatnsdvölina leitaðist ég eftir að hafa samband við þá.
Einn þessarra skólafélga minna var Björg dóttir Ríkarðs Jónssonar.
Góðviðriskvöld eitt var ég á gangi yfir Tjarnarbrúna og mæti ég þá ekki Björgu. Er ekki að orðlengja það að innan stundar sat ég inni í stofu í húsi við Grundarstíginn hjá listamanninum er gerði verkin sem myndirnar í tímaritinu voru af, Ríkarði Jónssyni.
Þannig hófust kynni okkar Ríkarðs Jónssonar. Þau átti ég að þakka henni Björgu og veri hún blessuð fyrir. Þessi kynni áttu eftir að verða býsna mikil og þó umfram allt ákaflega skemmtileg og góð.
Ríkarður Jónssona var Austfirðingur að ætt og uppruna fæddur að Tungu í Fáskrúðsfirði þann 20. september 1888.
Faðir hans var Jón Þórarinsson, bóndi á Núpi á Berufjarðarströnd, Ríkarðssonar Long, enskrar ættar.
Móðir Ríkarðs var Ólöf Finnsdóttir Guðmundssonar bónda í Tungu í Fáskrúðsfirði.
Ættmenni Ríkarðs voru hagleiksmenn miklir, gæddir listrænum hæfileikum og fjölþættum gáfum. Átti hann því ekki langt að sækja listhneigð sína, enda hennar snemma vart í fari hans.
Sautján ár gamall fór hann til Reykjavíkur, með aðstoð góðra manna, austur þar, sem töldu sig sjá hvað í drengnum byggi, og hóf tréskurðarnám hjá sýslunga sínum, Stefáni Eiríkssyni myndskera.
Þremur árum síðar lauk hann prófi í myndskurði, fyrstur Íslendinga.
Í sveinsbréfinu er komist svo að orði um prófsmíðina „spegilinn hans Ríkarðs“ að hún sé „aðdáanlega af hendi leyst.“
Miklum áfanga var náð en engu lokamarki. Tvítugur að aldri hvarf Ríkarður til Kaupmannahafnar til frekara náms í list sinni. Fararefnin voru einar 300 krónur.
Fljótlega komst hann í kynni við Einar Jónsson myndhöggvara, sem kenndi honum endurgjaldslaust undirstöðuatriði myndhöggvaralistarinnar. Síðan lá leiðin í Listaháskólann, þar sem hann stundaði nám í hálft sjötta ár.
Nám sitt varð Ríkarður sjálfur að kosta nema hvað alþingi veitti honum eitt sinn 300 króna námsstyrk Hlaut hann því að vinna hörðum höndum með náminu. Var hann m.a. verkstjóri í tréskurðarstofu og teiknaði skraut á búninga fyrir Konunglega leikhúsið, svo eitthvað sé nefnt.
Meðal fjölmargra sem Ríkarður kynntist á námsárum sínum í Kaupmannahöfn var myndskurðarmaður, Charles nokkur Ibsen að nafni. Hann var málhaltur og hafði auk þess gallaða sjón. Þessa fötlun notaði vinnuveitandinn sem afsökun til að greiða Ibsen lægra kaup en öðrum. Ríkarður beitti sér fyrir því að úr þessu ranglæti væri bætt og fékk því framgengt.
Ibsen gleymdi ekki þessum greiða Íslendingsins og arfleiddi Ríkarð síðar af öllum sínum tréskurðaráhöldum.
Þetta atvik lýsir Ríkarði Jónssyni ákaflega vel og sýnir glöggt það hugarfar sem hann bar til þeirra er minna máttu sín. Kom það raunar fram í dagfari hans öllu og samskiptum við aðra. Viðhorf hans til mannfélagsmála mótaðist af því „að vernda æ hinn lægri garð.“
Árið 1914 kvæntist Ríkarður Maríu Ólafsdóttur frá Dallandi í Húsavík eystra, mikilli myndar- og mannkostakonu. Þá voru þau í Kaupmannahöfn en fluttu heim sama ár. Stóð heimili þeirra í Reykjavík upp frá því, nema árin 1920-23, er þau dvöldust eystra.
Börn þeirra hjóna voru fjögur, þrjár dætur og einn sonur Már, sem þau misstu ungan. Var hann þá orðinn arkitekt, einstakur ljúflingur og efnismaður á alla grein.
Árið 1929 keyptu þau hjón húsið Grundarstíg 15. af Helga Valtýssyni og þar var heimili þeirra upp frá því.
Ríkarður var eins og áður getur gæddur ákaflega fjölþættum gjáfum. Hann haslaði sér völl á ýmsum sviðum og hefði alls staðar komist í fremstu röð. Hann gat orðið félagsmálaleiðtogi. Hann var ágætlega skáldmæltur og málhagur mjög. Hann bjó yfir miklum söng- og tónlistarhæfileikum. Hann hafði rödd úr hvers manns barka og hefði getað orðið  afbragðs leikari. Hann hafði fágæta frásagnahæfileika og var hafsjór af hvers konar sögum og sögnum.
Sú hætta er ávallt búin ungum mönnum með fjölþætta hæfileika að þeir eiga erfitt með að velja sér ævistarf. Þeir sjá vegi liggja til allra átta. En Ríkarði tókst ungum að velja sér veg. Ef til vill hefur hin einstæða undraveröld  æskustöðvanna átt þátt í því vali. Að minnsta kosti er víst að þangað átti hann eftir að sækja marga fyrirmyndina að listaverkum sínum.
En hvert var svo ævistarf þessa manns? Hver er sá arfur sem hann færði þjóð sinni? Hann arfleiddi hana að þúsundum fágætra verka og eru mörg þeirra dreifð um víða vegu.
Segja má að hann hafi jöfnum höndum stundað myndskurð, höggmyndalist og teikningu. Hann skar út af miklu listfengi ótölulegann grúa alls konar muna, smærri og stærri, sem ýmist eru í eigu einstaklinga, stofnana eða ríkisins. Hann mótaði brjóstmyndir af miklum fjölda manna, hárra sem lágra. Þær munu um langan aldur gera hvort tveggja í senn: geyma sviðmót viðkomandi einstaklings og það, sem speglar og vitnar um snilli listamannsins.
Til hans var gjarnan leitað um gerð minnnisvarða, svo sem af Torfa í Ólafsdal og konu hans og Stephani G. Stephanssyni á Arnarstapa í Vatnsskarði. Teikningar hans eru fleiri en tölu verður á komið. Hann kenndi fjölda manna teikningu og tréskurð. Hann efndi til sýninga á verkum sínum, bæði hér heima og erlendis, m.a. austur í Rússlandi á vegum MÍR.
Ummæli gagnrýnenda voru yfirleitt á þá leið að „verkið lofi meistarann“, enda fór þar saman hugkvæmni og handbragð.
Hann safnaði saman höfðaletri og greindi og skrifaði um það merkilega grein í fyrra bindi Iðnsögu íslands 1943. Hann skrifaði dagbók og stundaði í því sambandi orðasöfnun.
List hans sameinaði með sjaldgæfum hætti að vera bæði þjóðleg og alþjóðleg.
Afköst Ríkarðs Jónssonar voru með ólíkindum, enda mátti segja að á langri starfsævi félli honum alldrei verk úr hendi. Og þó var eins og hann hefði alltaf tíma til alls. Gestagangur var jafnan mikill á Grundarstígnum og húsráðendur kunnu öllum betur að taka á móti gestum og skemmta þeim. Þarna komu saman ýmsir andans menn, listamenn, furðufuglar og umkomuleysingjar. Allir voru jafn velkomnir. Manngreinarálit þekktist ekki á þessum bæ.
Ríkarður skrifaði fjölda blaðagreina, enda ritfær í besta lagi. Stundum tók hann sig til og orti heilar drápur og lausavísur lágu honum létt á tungu. Eitt sinn á góðri stundu, varpaði hann þessari vísu að vini sínum Þórbergi Þórðarsyni:

Furðumaður fágætur,
friðar aldrei baðst né vægðar.
Undraþundur ágætur,
íhaldinu lítt til þægðar.

Sigvaldi Kaldalóns, tónskáld og Ríkarður voru aldavinir. Er Sigvaldi andaðist 28. júlí 1946, mælti Ríkarður svo eftir hann:

Vinirnir hverfa einn og einn
óðfluga leið til grafar.
Fellur úr bergi steinn og steinn,
styrkur er dauðans mistilteinn,
stend ég að lokum eftir einn
við endastöð hinstu nafar.

Ríkarður tók ekki opinberlega mikinn þátt í þjóðmálabaráttu samtíðar sinnar en fylgdist þó vel með henni og hafði þar sínar fastmótuðu skoðanir. Þeir Jónas frá Hriflu og Ríkarður voru miklir vinir. Sumarið 1916 fékk Jónas Ríkarð í fundaferð með sér um Norður- og Austurland.
„En ég er enginn ræðumaður,“ sagði Ríkraður við Jónas.
„Það gerir ekkert til,“ svaraði Jónas, „ég tala, þú syngur og stjórnar söngnum.“
Þjóðmálaskoðanir Ríkarðs Jónssonar voru mótaðar af viðhorfum gömlu ungmennafélaganna, sem höfðu að kjörorði „Íslandi allt.“ Þess vegna var hann róttækur í skoðunum og alla stund ákveðinn andstæðingur  erlendrar hersetu. Því varð honum eitt sinn að orði:

Enn er þjökuð Íslands byggð,
alheimskunnar viðurstyggð.
Mín er von að viskuhyggð,
verndi frónska þjóðardyggð.

Listaverk hans og ævistarf allt er lofsöngur til þessarar þjóðar.