„Það vandasama og erfiða hefur alltaf heillað mig mest”
Rætt við Ríkarð Jónsson myndhöggvara áttræðan
Árni Johnsen, Fleiri kvistir, Reykjavík 1987, Örn og Örlygur
Greinin er birt með leyfi höfundar

Einn af listamönnum þjóðarinnar, Ríkarður Jónsson myndhöggvari, er áttræður í dag. Eftir Ríkarð liggur mikið starf og merkilegt og segja má að listaverk Ríkarðs séu á þremur sviðum, sem eru teikningar, útskurður í tré og bein og svo höggmyndir. Ríkarður er afburða snillingur í að ná mjög vel svip manna í höggmyndum sínum og eru mannamyndir hans einstakt verk og heimild í sögu þjóðarinnar, en alls hefur Ríkarður gert á sjötta hundrað andlits- og brjóststyttur. Í næsta mánuði verður haldin sýning á verkum Ríkarðs í sýningarsal Menntaskólans í Reykjavík og er ekki að efa að almenningur mun nota tækifærið til að sjá verk listamannsins, en þeim verður safnað víða að.
Við heimsóttum Ríkarð fyrir nokkru og ræddum við hann um nokkur atriði frá hans afkastamikla ferli sem listamanns.
„Þú ert Austfirðingur að uppruna, Ríkarður.”
„Já, ég er fæddur í Tungu í Fáskrúðsfirði 20. september 1888. Foreldrar mínir voru Jón Þórarinsson frá Núpi í Berufirði og Ólöf Finnsdóttir frá Tungu í Fáskrúðsfirði.
Þegar ég var ársgamall fluttu foreldrar mínir með mig suður á Breiðdalinn og þar fengu þau jarðnæði í Hálsaþingá við Hamarsfjörð og bærinn hét Strýta eftir sérkennilegum samnefndum kletti við bæinn.
„Var þetta torfbær?” skýt ég inn í.
„Já til að byrja með, en eitt af því fyrsta sem ég man eftir var það er torfbærinn var endurbyggður og kýrnar, sem áður voru undir palli, fengu sitt fjós áfast hlöðunni. Flestir innveggirnir voru úr timbri og einnig framhlið hússins, en gangar og geymslur voru hlaðin.
Þarna ólst ég upp og þarna byrjaði ég að tálga og móta, mest úr tálgusteini, sem ég sótti í nálæg fjöll.
Tálgusteinninn, sem svo er kallaður, er í björgunum þarna fyrir austan. Hann er svolítið misbrúnn á lit, er frekar harður en það er gott að tálga hann og móta.
Ég á taflmenn úr steini, sem ég tálgaði fyrir fermingu, og ég man að ég tálgaði fleiri töfl ásamt sitthverju öðru.
Taflmennina gerði ég úr ljósbrúnum steini og dökkbrúnum, eða rauðleitum. Upp úr fermingunni fór ég síðan sem vikapiltur til Níelsar móðurbróður míns að Hafranesi í Reyðarfirði og þar var ég í tvö ár við smalamennsku og önnur sveitastörf eins og gengur.
Ég var nýfermdur, þegar ég var að búa mig að heiman til Hafraness, en átti eftir að ganga til altaris. Þá kom óvænt skúta á Djúpavogshöfn og hún var á leið austur á firði. Nú þótti sjálfsagt að ég notaði tækifærið og færi með skútunni sem og ég gerði, en mér var pundað á land á Fáskrúðsfirði. Sá var þó hængur á þessari ferð að presturinn okkar, séra Jón Finnsson, var ekki búinn að taka til altaris áður en ég fór, en hann taldi víst að Kolfreyjustaðarprestur ætti eftir að taka til altaris og því komst ég með. Þegar til kom var altarisganga búin að vera á Kolfreyjustað og þess vegna er ég enn ótekin til altaris og að því vanheilagur enn þann dag í dag.”
Um leið og Ríkarður er að segja mér þetta, sýnir hann mér taflmennina, sem hann skar og tálgaði fyrir fermingu, en þeir eru einstaklega vel gerðir með nákvæmu handbragði og bera gott vitni þeim miklu kostum sem sveitadrengurinn á Austfjörðum var búinn.
Ég sit á gömlum útskornum hægindabekk, sem Ríkarður skar út, og virði fyrir mér hið stílhreina mynstur á bekknum, en það á ugglaust rætur sínar að rekja til íslensku náttúrunnar.
Ríkarður gengur um gólf, lágvaxinn tígulegur maður, með sterkan andlitssvip og snör augu. Það kveður að honum þegar hann gengur um og það er ekki  áttræður maður í fasi og anda, sem gengur um gólfið í stofunni, en hann er það samt og heldur áfram að segja mér frá uppvaxtarárunum:
„Á 17. ári var ég ráðinn í myndskurðarnám hjá Stefáni Eirikssyni myndskurðarmeistara í Reykjavík. Það var faðir minn sem stóð fyrir þessu og Páll Gíslason sem var þá verslunarmaður á Djúpavogi. Ennfremur var Gísli Þorvarðarson stórbóndi í Papey mjög hvetjandi til þess að ég kæmist í eitthvert listrænt nám.
Þegar ég fór suður til náms átti ég talsvert orðið af útskornum hlutum og þá sérstaklega úr tálgusteini, sem ég tók úr fjöllunum við Hamarsfjörð og þá aðallega úr svokölluðum Hultrum.
Ég tók það með mér, sem ég átti til, og svo hittist á þegar ég kom suður að það var í bígerð að halda listsýningu í Danmörku og Stefán Eiríksson fór með mig til Thorvaldsensfélagsins, til formanns félagsins, frú Jónassen læknisfrúar, en hún var systir Hannesar Hafstein. Þegar við komum á skrifstofu félagsins í Lækjargötu með gripina mína var þar fyrir heill herskari kvenna úr félaginu. Þarna seldi ég alla hlutina mína, nema einn er annar aðili keypti, og fékk svo mikla peninga fyrir þetta að mér beinlínis blöskraði. Þær buðu mér 300 krónur fyrir hlutina. Það sem mér er þó kannski minnistæðast úr þessari ferð er að þarna talaði ég í fyrsta sinn í síma. Símtalið var til Hafnarfjarðar og „það var þá, sem undrið skeði”, eins og séra Árni Þórarinsson sagði svo oft, að ég fór að hrópa í símann af öllum lífs og sálar kröftum til þess að það heyrðist örugglega til Hafnarfjarðar. Konurnar báðu Guð að hjálpa sér yfir óhljóðunum, en ég kallaði í sömu tónhæð og ég hafði notað í smalamennskunni forðum.
Hjá Stefáni var ég í 3 ár og á tvítugu hélt ég utan til Kaupmannahafnar og þar stundaði ég fyrst nám hjá Einari Jónssyni og á Teknisk Selskab-skole, en síðan nam ég á akademíunni.
Þar kom eitt sinn til mín skólabróðir minn og sagði að foreldrar sínir hefðu keypt ljón úr steini, gert af íslenskum dreng, en ljónið höfðu þau keypt á sýningu í Höfn. Ég fékk að sjá ljónið og þar var kominn einn gripurinn sem ég hafði tálgað austur í Berufirði.
Ég var 6 ár í Kaupmannahöfn og við nám á þrem fyrrgreindum stöðum. Aðalkennari minn þar var Edvard Eriksen, en eitt  hans frægasta verk er „Den lille havfrue” á Löngulínu, eða litla hafmeyjan. Ég og skólabróðir minn Jakobsen lentum í að hamra misfellur og samskeyti þegar styttan var steypt í eir.”
Ég spyr Ríkarð um líf Íslendinga í höfn á þessum árum og hann segir mér margar sögur um landann, kenjar, gleði og sorgir, „en ég hafði svo mikið að gera,” heldur hann áfram, „að ég hafði bara andskotann ekki tíma til þess að kynnast fólki. Yfirleitt fór nú frekar lítið fyrir landanum í Höfn, en þó komu sveiflur í þetta og mér dettur í hug, er Einar Benediktsson skáld var í Höfn á sama tíma og ég. Það var ekkert verið að læðast með veggjum, þegar Einar var á ferðinni, en honum hafði ég kynnst svolítið heima á Íslandi hjá Stefáni Eiríkssyni.
Í Höfn leigði ég herbergi um skeið hjá gamalli konu, sem leigði mörg herbergi. Svo var það einn sunnudagsmorgun, þegar ég var nýkominn á fætur, að sú gamla kemur inn til mín með einkennilegum svip og miklu fasi og segir mér að það sé ákaflega fínn maður í bíl fyrir utan að spyrja eftir mér. Yfirleitt var sú gamla nokkuð snúðug í fasi og frá því að vera kumpánleg, en þarna var henni mikið niðri fyrir að svo fínn maður skyldi vera að spyrja eftir mér.
Ég dreif mig niður stigann og þessi fíni maður var hvorki meira né minna en Einar Benediktsson, sem þá var kominn til þess að bjóða mér í miðdagsveislu á Palads Hóteli, sem þá var nýtt og þótti ákaflega fínt. Einar hafði þá nokkra bíla í gangi út um alla Kaupmannahöfn til þess að safna saman í veisluna bæði stúdentum og öðrum Íslendingum í Höfn.
Áður en við fórum frá húsinu þar sem ég bjó bað Einar mig að ná í frúna og þegar hún kom rétti hann henni 10 kr. seðil, sem hún þáði með þökkum. Á leiðinni í veisluna náðum við í tvo og í bæði skiptin gaf Einar  þeim 10 kr. er sótti viðkomandi fyrir hann.
Þarna mun Einar hafa safnað saman á milli 20 og 30 manns og ekki þurftu aðrir að hafa fyrir því að halda ræður, því að það gerði Einar sjálfur. Hann var furðulega mælskur maður, eins og allir vita sem kynntust honum og þarna talaði hann svo til samfellt í 3 tíma um íslenska fossa og verklegar framkvæmdir og framfarir á Íslandi og minntist aldrei á skáldskap eða bókmenntir. Þó var það eitt sem truflaði Einar í messunni, en það var að hann var alltaf öðru hverju að tala við símastúlku á Kaupmannahafnarsímstöðinni til að reyna að ná sambandi við einhvern burgeis í Svíþjóð. Eftir allmargar tilraunir hjá stúlkunni náði hún loksins sambandi við þennan mann, þá tók Einar símann og fór inn í næsta herbergi til þess að tala þar við þennan ákveðna mann. Síðan kom hann fram fyrir aftur með símann og náði þá sambandi aftur við símastúlkuna og bauð henni í matarveisluna. Einherjar vöflur voru á meyjunni og sagði Einar henni þá að hún gæti tekið einhvern með sér og svo sendi hann bíl eftir símastúlkunni. Eftir skamma stund birtist ung og lagleg stúlka og hafði hún með sér roskna mey sér til fulltingis. Einar reis þá þegar úr sæti sínu og bauð þeim að setjast hið næsta sér.
Þegar Einar gekk á móti konunum fannst mér eins og Drottinn hefði aldrei skapað glæsilegri mann og að jafnvel hefði verið um prófsmíð Drottins að ræða. Svo glæsilegur var Einar Benediktsson.
Veislan var að öllu leyti hin glæsilegasta og menn skemmtu sér án víns og þó var ekkert gefið eftir. Þegar stúlkan og konan voru á förum rétti Einar stúlkunni 500 kr. seðil og urðu alllir mjög undrandi yfir þessari rausn þar sem 500 krónur voru mörg mánaðarlaun stúlkunnar. Þar með var þessari skemmtilegu veislu lokið, nema hvað Einar bauð okkur öllum með sér til Hamborgar um kvöldið, en að vísu voru fæstir sem gátu tekið því boði, þar sem þeir voru bundnir við nám og vinnu, en nokkrir fóru þó.
Nú, ég kom svo heim 26 ára gamall og setti þá strax upp vinnustofu. Ég var þá nýkvæntur Maríu Ólafsdóttur frá Dallandi í Húsavík austur. Vinnustofan var á Smiðjustígnum og þar var ég þangað til... Nei bull og slúður, ég setti fyrst upp vinnustofu á Laufásvegi 42 og var þar þangað til ég fór Ítalíuferðina, sem tók um ár. Á Ítalíu gekk ég á söfn og grandskoðaði þar aftur og aftur ótal söfn.
Þegar ég fór svo heim úr þessari ferð fékk ég ferð beint frá Kaupmannahöfn til Djúpavogs þar sem konan mín var fyrir með 2 elstu börnin. Þar var ég svo með vinnustofu í 2 ár og þar þótti konunni minni best að vera af öllum stöðum sem hún hafði verið á. Það er svo frjálslegur og fallegur staður og skemmtilegt að vera þar.
Eftir dvölina þarna fór ég aftur til Reykjavíkur og það var þá sem ég fékk vinnustofuna hjá Gísla gerlafræðingi á Smiðjustígnum. Gísli var einn af bestu vinum sem ég hef átt og hann bjó okkur hjónunum góða aðstöðu á Smiðjustígnum. Þegar við komum fyrst á Smiðjustíginn var búið að koma fyrir fínu svefnherbergissetti í hjónaherberginu og það var brúðargjöf Gísla til okkar hjóna. Þessu rúmi sef ég í ennþá.
Árið 1927 keypti ég svo húsið að Grundarstíg 15 og hér hef ég átt heima síðan og haft vinnustofur bæði fyrir myndskurð og höggmyndir. ”
Ef hægt er að segja um nokkurn mann að hann hafi unnið og starfað í brauðstritinu, þá er það hægt um Rikarð Jónsson, því eftir hann liggur svo mikið af myndlist, myndskurði og höggmyndum að ótrúlegt er og í raun liggur alls ekki fyrir hvað það er í raun mikið. Verk hans eru dreifð út um allt land og eru þar hjá stofnunum og heimilum. Þegar ég spurði Ríkarð að því því fyrir hverja hann hafi helst unnið, svaraði hann: „Ég hef unnið fyrir almenning í landinu fyrst og fremst, en einnig mikið fyrir stofnanir og félög. Það eru margir sem spyrja mig af hverju ég hafi ekki safn, og þá segi ég alltaf að Ísland allt sé mitt safn, og það er nokkuð mikið réttmæli, því að munirnir eru út um allt. Ég hef t.d. unnið skreytingar í yfir 40 kirkjur og sumar þeirra eiga fleiri en einn hlut eftir mig. Skólinn á Laugum í Þingeyjasýslu á til að mynda yfir 20 gripi og myndir eftir mig og þar á meðal er styttan af Jónasi Jónassyni frá Hriflu.”
Menn velta því oft fyrir sér hvert listamenn sæki hugmyndir sínar og yrkisefni, sem þeir svo kannski styðjast við í listsköpuninni. Ríkarður svaraði þessari spurningu með eftirfarandi: „Það er nú eins og ein mæt kona sagði eitt sinn: „Maður á ekki að leita að hlutunum, þeir koma,” og mér hefur reynst þetta ótrúlegur sannleikur. Annars er hugmyndaflugið misjafnt en ekki síst fær maður hugmyndir að næturlagi, þegar maður hefur andvökur.
Mikið af verkum mínum hefur orðið til þannig að ég hef orðið hrifinn af einhvers fegurð, fólki og landi, og notað það sem fyrirmynd án þess þó að stæla það nokkuð.
Ég hef alltaf verið ákaflega vandlátur við sjálfan mig og í mótuninni hefur þetta verið þannig að ég byrja á verkinu og held áfram með það þangað til mér finnst það vera búið. Þegar ég móta andlit af manni veit ég ekki hvernig ég geri það beinlínis, nema að það mótast eins og það er. Hvert andlit hefur sinn sérstaka margþætta svip og hann þarf allur að koma fram eins og hann er til þess að verkið sé fullkomið.
Það eru margir þekktir og merkir menn, sem hafa setið fyrir hjá Ríkarði, og það eru til margar sögur úr vinnustofu listamannsins. Eina sagði hann mér af séra Árna Þórarinssyni, sem hljóðar svo: Séra Árni Þórarinsson var eitt sinn að skoða höggmyndir af  mönnum í vinnustofu Ríkarðs og þar var m.a. höggmynd af séra Árna sjálfum og fleiri prestum. Þá segir hann allt í einu: „Á ég að segja þér nokkuð.” Já blessaður gerðu það svaraði ég, það er alltaf skemmtilegt sem þú segir, og séra Árni hélt áfram: „Það er ég viss um að prestar eru langsamlega syndugustu menn á jörðu. Það er ekki þar fyrir að allir menn ljúga meira og minna, en prestar ljúga í Jésú nafni, amen og hallelúja og taka fé fyrir. Það er svo mikil synd að það er ekki nokkur guðdómur hvorki á himnum né jörðu að hann geti fyrirgefið það og ef hann fyrirgefur það samt, þá er það glæpur.”
Ríkaður veit ekkki með vissu  hvað mikið liggur eftir hann, en það er í bígerð að reyna að telja það og gera skrá yfir það upp úr vinnubókum. Það hafa verið gefnar út tvær bækur með myndum af verkum Ríkarðs, útskurði og mannamyndum. „Ég veit,” segir Ríkarður, „að mannamyndir, sem ég hef gert í leir, gips og kopar, eru talsvert á sjötta hundrað, en ég veit ekki hvað ég hef gert marga hluti útskorna í tré og bein, þeir eru gríðalega margir.”
„Að síðustu, Ríkarður. Hvað hefur þér þótt skemmtilegast að vinna við?”
„Ég hef haft langmesta skemmtun og ánægju af að gera það sem mikill vandi er að gera og það er mestur vandi að fást við andlitin. Ná hverju andliti, hverjum svip, eins og hann er. Hvert andlit hefur sitt sérstæða listmót og við það hefur verið skemmtilegast að fást. Það sem er auðvelt að gera hefur verið eins og hver önnur vinna, en það vandasama og erfiða hefur alltaf heillað mig mest.”